مختصری بر گرامر زبان ترکی


دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین

مختصری بر گرامر زبان ترکی

سوسوق » ايله « اوٍنل»
آذربايجان توركجه سينده حرفلر ايكي بؤلومه آيريلير: سوسوق و اوٍنل.
سوسوق: سس سيز،تك لييينده سسلنمه ين،هئچ بير سس وئرمه ين هـر هـانسي حرف.
اوٍنل: سسلي، سسله شن،اؤزلويونده، تك باشينا سسله نن وسوسوق حرفلـر ايله قونوشوب اوْنلاري سسلنديرن حرفلره دئييلير.
آذربايجان توركجه سينده 23 سوسوق و 9 اوٍنل واردير. اوٍنللر ايسـه ايكي جرگه يه بؤلونورلر:قالين سسلي و اينجه سسلي.
1- قالين اوٍنللر بونلاردير:   = I اﻳˇ ، =A آ ، =U او،    =Oاوْ
2- اينجه اوٍنللر بونلاردير:   =İ اﻳ    ، Ə  =اَ، =Ü اوٍ، Ö = اؤ
واج:
ديلين ان كيچيك فوْنئتيك بؤلومونه‌ «واج»ياخود«واك» دئييلير.
هجا:
آذربـايجــان ديلـچي لي يينده اؤزهرطـرفلي علمـي تحـليليني تاپمايان فوْنئتيك واحيدلردندير.اوْ ديلچي لي ييميزده ايندي يه دك خصوصي تدقيقـات موضـوعسو اوْلماميشدير.بوسببدن هجانين دوزگوٍن تانيتماغي چتين وموشكول ايشلردندير.
دانيشيق، سس دالغالارينين دال- دالا قولاغا چاتماسيدير.آنجاق دينله ين كيمسه يه
گـؤره بودالغالار،قاچ_قاچ دوْغـولور،بيرگه لشيب بوٍتونلشديكده بير سؤزو ايفاده ائديرلر. بوشيديرغي دوغولان قاچلارا«هجا»دئييلير.
اؤرنك اوچون؛«گؤزه ل»كليمه سيني ايفا ائتديكده،«گـؤ»حـرفينده دالغالارين ايلك بؤلومـو،كي اوْنلارين قـوشـولماغيندان«گؤزَل»كليمـه سي ديله نير،باشاچاتير، «ز» حـرفيني دئمـه يه باشلاماقـلا ايكينـجي بؤلـوم دوْغمايا باشلير.بو ايـكي بؤلومون
آيريجي،قاچلارين،هجالارين بيربيريندن آيريجي دير.هر«هجا»داکی اوٍنل اوْ «هجا» نين استـراكتورو مركزينده دورور.اوْسببدن،ان كيچيك«هجا»لاريالنيز،تك بيراوٍنل ايله ورولا بيليرلر.دئمه لي«هجا»بير اوٍنلدن ويا نئچه سوسوق ايله بير اوٍنلدن تؤره نير. آنجاق هرهانسي بيركليمه ده اوٍنللر ساييجا،هجا تاپيلير.«سسلي بؤلوم »، سايغيـلی  دوﹾستـوم و حؤرمتـلی معلـم نورالـدين مقـدم طرفينـدن«هجا» يا وئريلن گؤزه ل عنواندير.
هجالارين بؤلومو:
1- قيسا هجا –     يالنيز بيراوٍنل دن تؤره نير؛ اوْ، آ، كيمي
2- آچيق هجا-     بيرسوسوق ايله بيراوٍنل دن تؤره نير؛ با، وا، سو، كيمي.
3- باغلي هجا-     بيراوٍنل ايله بيرسوسوقدان تؤره نير؛اوْن،آت،اوٍت كيمي.
4- بؤيوك هجا-   سوسوق+ اوٍنل+ سوسوق   ساز،گوٍن، داغ كيمي.
5- اوزون هجا-    سوسوق+ اوٍنل+ سوسوق+ سوسوق  قورد،يورد،بَرك كيمي بوردا قئيد ائديلمه ليديركي،اوزون هجادا(سوسوق+ اوٍنل)يئرينه تك بير(اوٍنل)ده گلـه بيليـر،دئمـه لـي: اوٍنل+ سوسوق+ سوسوق  چئشيتلي هجالاردا اوزون هجا ساييلاجاقلار. ايلك، اؤرت، اَنگ، كيمي.

– اؤلچودش (هم وزن) كليمه لر:
هرايكـي كليمـه يه كـي هجالارينين سايي برابر،چئشيتلـري ايسه بيرنؤوعدن اوْلا دئييلير.اؤرنك اوچون،«قارداش»ايلـه«بارمـاق»اؤلچـودش ديرلر،چونكو هرايكي سي، ايكـي بؤيوك هجـادان تشكيـل تاپميشلار.«سَريلديم»ايله«يوْرولدوم»كليمـه لـري اؤلچودش ديرلر،
چونكـو،هرايكـي سيندده هجالارين سايي اوچ،نؤوعلري ايسـه ترتيب ايلن،آچيق، بؤيوك، بؤيوك دورلر.«گؤز»ايله«گوٍن»كليمه لري ده اؤلچودش ديرلر،چـونكو هر‌ ايكي سي بير بؤيوك هجادان مئيدانا گلميشلر.
گؤروندويو كيمـي اؤلچـودش كليمه لرده،هجالارين سايي،ائلـه جه ده هجالارين نؤوعو و دوٍزوٍلمه سي ترتيبي عيني اوْلورلار.

رَوي:
كليمه نين كؤكوندن اوْلان ان سوْن«واك»ينا دئييلير.
آدلاردا سوْن حرف ايله«روي»عيني دورورلار.اؤرنك اوچون؛«بارمـاق»كليمه سينده «ق»حـرفي«رَوي»حسابلانير.ائله جه ده«گـوٍنش»كليمـه سينـده«ش»حـرفي«روي»  دورور.
فعل لره گلديكده،«روي»فعلين كؤكونون سوْن حرفينه دئييلر.دئمه لي فعلين الحاقي اوْلان شخصـي عوض ليك لري هابئله زامان شكيل چيلريندن اؤنجه گله ن، فعلين كؤكونون سوْن حرفينه اطلاق اوْلونماليدير.آنجاق هرفعلين،اؤز زامانينا داير  تصريفينده دييشيلمه ين سوْن حرفه،واكا«روي»دئييلير.اؤرنك اوٍچون«گؤردوم»ده روي«و»اوْلور،    هابئله«گلديك»ده روي «ي»دورور.

قافيه هجاسي:
«قافيه»عربجه داليجا گئدن،ايزله ين،آنلاميندادير.آنجاق شعيـر صنعتينده،ايكي كليمه يه كي قافيه هجالاري عيني دورا دئييلير. «قافيـه هجاسي»ايسه سوْن واكي روي اوْلان هرهانسي هجايا وئريلـن عنـواندير.«گلدي»كليمـه سينده«دي»، «آياق»كليمه سينده «ياق» «قافيه هجا»سي ديرلار.
بيـر هجالي كليمـه لرده، «قافيه هجـاسي»ايله كليمه هجاسي بيرگه دورور.اَل،گئت دور،يئل،اوٍزكيمي.
رديف :
قافيه كليمه سينـده ن سـوْنرا، لفظي و معنوي جهتدن عيني حالدا تكرارلانان كليمه وياخود كليمه لره دئييلير.«قالدي منه» كليمه لري آشاغيداكي بيت ده رديف ديرلر؛
سانما كيم سن گئتدين اي آي يوزلوجان قالدي منه
جـان سـن ايلـه گئـتدي جسـم ناتـوان  قالدي منه
شاه اسماعيل خطايي نين بوبيت ينده«جان»ايله«ناتوان»كليمه لري«قافيه كليمه»لري،  «قالدي منه»كليمه لري ايسه رديف دورورلار.آنجاق راجي نين
يازين بوسؤزو سنگ مرمرده سيز
قـوْيون فـرق نامــرديلن مــرده سيز
هميشه ائدر عجز بوٍلبول گـوٍله
گره ك ناله بوٍلبول ائده،گوٍل گوٍله
شعـرينده،ايكينـجي بيتين سـوْنوندا گلَـن كليمه لري رديف دئييللر.چوٍنكو ايلك «گـوٍله» چيچـك اوٍچـون؛آنلامينـدادير،ايكينـجي«گـوٍله»ايسـه گـولومسه مك معناسينـدادير:لفظـي بيرليك دورور امّامعنوي بيرليك يوْخدور،اوْ اوٍزدن بو ايكي كليمه رديف دئييللر.
مسجّع(ئوتمه لي):
سجع عربجه قـوشـلارين اوْخوماغيدير،توركجه قوشلارين اوخوشماقلارينا،آواز لارينا
«ئوتمه» دئييرلر.
سجع ايكي شكيلده اوْلور.بيرينجي سينده كليمه لر آراسيندا قورولور,ايكينجي سي جومله لر آراسيندا ايشلنير.سجع ايله كليمه لرو جومله لر آراسيندا قورولان آهنگي، چالغيني آرتيق زنگينلشديرمك اوْلور.سجع هجالارين چئشيدلري،«روي» نين   بيرگه اوْلوب اوْلماسيندان بحث ائدير،و بو بحث قافيه بحثيندن گئنيشدير.
چونكو قافيه يالنيز شعريده دانيشلير،امّاسجع بيرتك شعريده دئييل،«نثر»ده ده ايشه آلينار.آذربايجان توركجه سي سجع باخيميندان،چوْخ زنگين بيرديلدير. يوخاريدا دئييلديييي كيمي سجع ايكي بؤيوك سطحيده طرح اوْلور:

1-   موازي سجع(آربا- ئوتمه)
كليمه لرآرا        2- مطرّف سجع(يانلي- ئوتمه)
3-   موزون سجع(بيچيملي- ئوتمه)

سجع(ئوتمه)
1-   ترصيع(سارما)
جومله لر آرا        2- موازنه و مماثله(اوزلاشما)
3 – اعنات الازدواج(قارشيليق)

موازي سجع (آربا-ئوتمه):
ايكي كلمه اؤلچودش،«روي»حرفينده بيرگه اوْلا،دئييلير.
مَرفوعه= مَوضوعه
فيها سُرُر” مَرفُوعَه و اكواب” مَوˆضوعَه   ( قرآن- غاشيه13-14)
سؤز= کؤز
آدام آلتيندا سؤز،قازان آلتينداکؤز      ( آتالار سؤزو)
شراب = رباب
گه ل قيـرخ اﻳلليک شرابم
رفـــده قـــالان ربابيم              (حميد نطقی )

موازی سجع دوٍزتمه ﻳوْللاری:
1 – بيرهجالي كليمه لرده ايلك سوسوغو دييشمه ك ايله :
باغ     داغ     ساغ
من كؤلگه سيز باغ گـؤرمه ديم            ائل دردی تک داغ گؤرمه ديم
گـؤزله رمی يومـوب آچــديم           نئچـه دوْستو ساغ گؤرمه ديم
( رسـول رضا)
ياش     قاش
قاشي کمی قامتی بوٍکولموش       ياشي کيمی  پيکری توٍکولموش
( فضـولـی )

باج        تاج
باش اوجالديقدا دماوند داغيندان باج آليرسان
شئر اليندن تاج آليرسان
(شهريار)
2- نئچه هجالی كليمه لرده،قافيه هجاسيندا،ايلک سوسوغو دييشمه ك ايله :
بارماق     بارداق                             قارساق     قارماق
3- نئچه هجالی كليمه لرده،قافيه هجاسيندا قاباق هجالاردا  ايلک سوسوغو دييشمه ك ايله :
حاخلاديم= ساخلاديم
اؤزمو زامانلارا حاخلاديم،اؤره ک اؤلکه سين سنه ساخلاديم
سحـری گـونش له آداخـلاديم،نييه مـددعا دئمـه ييم سنـه
(سحـر خانيم)
ساليرام= چاليرام
برجلردن برجلره يوللار ساليرام
سـاعاتدان  –  ساعاتا
اوچورام کـی ، مـن
عصيردن – عصيره
قـاناد چاليـرام.
(نبـی خـزری)

بيلديريش:
مـوازی سجـع ايله قافيـه نين فرقلنمـه سی؛قافيه ده يالنيز قافيه
هجـاسی عينـی اوْلماليدير و باشقا هجالارين بيرلييی و عينی لييی
گرک دئييلـدير.اما مـوازی سجـع ده هجالاری سايی وچئشيدی
(نـؤوعـو) بيـرگـه اولما ليدير.اؤرنک اوٍچـون«ايشلمـه ک»ايله
«ايلمک»قافيه دورورلار،بيرحالداکی موازی سجع دئييللر.
بيلديريش:
ايکی موازی سجع بيرجومله ده ياناشی گليرسه«قوشاق»صنعتی
دئييرلر. قوشاق تورکجه«تضمين الازدواج»دئمه کدير.
سوز    ساز
يانار کانون ديلده عشق اوْدی اما دئييل ظاهر
مؤيد بوسـؤزه گرمييتيلن سـوزو ساز يمـدير                 (صــراف)
کئچه ر    گئدر
عيبی يوخدور کئچه ر گئدر عوموردور
قيـشداچيخـار  اوزو قــار کـؤموردور                       (شهـريار)
مطرف سجع(يانلی- ئوتمه):
بو نوؤع سجع ده«روی»حرفی بيرگه اوْلور اما اؤلچو لری آيری وفرقلی اوْلور.
سوز    گداز
پروانه يوْلون قويما کسه پردﺓ نامــوس
وصل عالميدير سوزو گداز اوْلماسا اوْلماز                  (صــراف)
هر ايکی کليمه ده«ز»روی حرفی حسابلانير.اما«سوز»کليمه سی بير هجالی،«گداز» کليمه سی ايکی هجاليدير.اوسببدن اؤلچولری فرقلنير.وياخود«چمن» ايله«ياسمن» کليمه لری

صمد وورغونون بو بيتينده :
چمنلـرياسمنلـرگؤز ووروب بير جيلـوه گـؤسترسه
سـوْرار کـؤنلوم،چيـخارسيره حياتين غم اطاغيندان

موزون سجع(بيچيملی – ئوتمه):
ايکی کليمه کی هيجالارين سايی و نؤوعو بيرگه اوْلور،آنجاق«روی»حرفينده آيری اوْلا،دئييلير.«اوچـماق»ايلـه«اوْلسون»کليمـه لـری کيمـی،کی هرايکی کليمه ايکی هجالی،هجالارين نووعوهرايکی سينده ترتيب ايله«باغلی هجا»و«بويوک هجا»ديرلار .  اما«روی»حرفلری فرقليدير.
آغ ساققاللی بابان يئری اوچماق اولسون   (دده قورقود)
هابئله«آسيب»ايله«آزار»کليمه لری کی هرايکی سی ده،ايکی هجالی و هجالارينين نووعو ترتيب ايلـه«قيساهجا»و«بويوک هجا»ديراما«روی»حرفی بيربيرينـدن فرقلـه نيرلر:            الين،ديلين،گؤزون هرکيمسه ساخلار
يقيـن ديرگـؤرمز اوْل آسيب و آزار                             (فــدائی)
ائلـه اوجوردا«ياس»ايله«ياش»آراسيندا موزون سجع واردير،چونکو هرايکی کليمه تک هجـالی دير و هرايکـی هجا نووعودا«بويوک هجا»دير.اما«روی» حرفلری بير بيريندن فرقلنيرلر.

ياديمدادير
وفاسيز کپه نه گين اوچوشون
بير سوْن باهار آخشامی
ياسلی ياشلي گؤزلرله
تعقيب ائده ن چيچکلري           (حميد نطقی)
کليمه آراسيندا،سجع لرين توپلانيشی :
1-   موازی سجع(آربا-ئوتمه)=اؤلچودش+روی بيرگه
2-   موزون سجع(بيچيملی-ئوتمه)= اؤلچو دش+ روی باشقا
3-   مطرف سجع(يانلی-ئوتمه)= اؤلچو باشقا+ روی بيرگه
خاطيرلاماق لازيمديرکی، شعريده موزون سجع ايله،قافيه قورولماز اما موازي سجع هابئله مطرف سجع لرايله،قافيه قورماق اوْلور،چونکو بونلاردا«روی»بيرگه دورور،بوقافيه شرط لريندن حساب اوْلونور.
جومله لرآرا:
جومله لرآرا سجع لر قارشيلاديقجا،ايکی جومله نی هماهنگ لشديرير.
جومله نی هماهنگ لشديرن سجعلرين ان  اهميت لی سی بونلاردان عبارتدير:
1 – : تَرصيع :سارما
2 – موازنه و مماثله: اوزلاشما
3- اعنات الازدواج: قارشيليق

1-تَرصيع(سارما):
تَرصيع عربجه قيزيل ساپلارلا پارچانين اوٍزه رينه گوٍل- بوداق ناخيشی
وورماقدير.دئمه لی« تَرصيع »قماش اوستونده آلتون بوتالار تيکمه کدير. ايکی جوٍمله ده وياخود بيت ده مواز ی سجعلی کليمه لری،قارشی قويماق اوٍزه،مئيدانا گلير:
انّ الابرار لفی نعيم
انّ الفجار لفی جحيم                                   (قرآن،انفطار13-14)
سروی جمال خلقته پيرايه فاطمه (ع)
حدی  کمال  خلقته  بيرآيه   فاطمه (ع)      (حاج موسی هريسی نژاد)
بيرسی سوْلديران سوْيدير
بيرسی توْلديران توْيدير                                              (دده قورقوت)

اوردا  غم  چکنه  غم  اسگيک  دئييل
اوردا  دم  چکنه  دم   اسگيک  دئييل             (بختياروهابزاده)

جمالون  طلعت   گلزار   بنزه ر
دوداغون شربت خونخواره بنزه ر                  (نسيمی)
بيرسن سپه جه يم
بير من اکه   جه يم
بيره من بيچه جه يم                                       (والی گؤزتن)

شوقينه  آشينا منم قبله سينه   دعا  دعا
دردينه   مبتلا  منم زخمه سينه نوا   نوا               (سحرخانيم)

باش يولداشی  يوخدور
آش  يولداشی  چوخدور                                   (آتالارسؤزو)

شول    بوْيو      رعنايه     وئرديم  کؤنلومو
شول    گؤزو     شهلايه    وئرديم  کؤنلومو
شول    گونش   سيمايه     وئرديم  کؤنلومو
شول    يوزو     چون آيه   وئرديم  کؤنلومو           (نسيمی)
موازنه ومماثله(اوزلاشما):
ايکی جوٍمله ده وياخود بيت ده ايکی موزون سجعلی کليمه لری قارشی گتيرمک له دوزه لير.«اَطال»ايله«اَسآءَ»آراسيندا موزون سجع حاکيم دير،دئمه لی  هجالارينين تعدادی ونووعو بيرگه دير اما«روی»حرفلری فرقلی دير.
بوکليمه لر مولا اميرالمؤمنين(ع) بو الهی کلاميندا گلميشدير:
من اطالَ الامل اساءَ العمل:(آرزيلاری اوزون اوزايان کيمسه اَمگينی ضايع ائتميش)

قاندال کيليدين باغلادی ديوانيه وئردی
ظلمت بوجاغين ساخلادی پروانيه وئردی                             (سحــرخانيم)

آدام آغزيندان سؤز
قازان آلتيندان کؤز                                                                 (آتالار سؤزو)

من ديل دوداق  سن سؤوزکيمی                             دينـدير منی دينـدير منی
من گـوزگـوسـن  اوٍلگـوزکيمی                          سينـدير منی  سيندير منی
(سحر خانيم)
اسکـی پامبـوق بئز اولماز
قاری دوشمن دوست اولماز              (دده قورقود)
«ادبار»ايله «اقبال»آراسيندا موزون سجع واردير.يئنه مرتضی علی (ع)بويور:
اذا کنتَ فی ادبارٍ والموتَ فی اقبالٍ فما اَسرَعَ الملتقی: اوزمان کی سن اوٍز چئوره سن،اؤلوم ايسه[سنه ساری ]اوٍز قوْيا،نه تئزگؤروش ال وئره جکدير!
اَرمالينا قييما يينجا  آدی چيخماز
قيز آنادان گؤرمه يينجه اؤگيت آلماز                                      (دده قورقود)

قارا تاغيم يوکسگی اوْغول
قانلو سوييم تاشقونی اوْغول                                              (دده قورقود)
اعنات الازدواج(قارشيليق):
ايکی جوٍمله نين،سوﹾنوندا گله ن فعل لرايله قافيه قورماق،ائله جه طورلو-طورلو سجع لری اوجومله لرين آراسيندا قارشيليقلي اولاراق گتيرمک ايله چيخيش ائدير. بورادا بيرداها خاطيرلاييرق کی يالنيزموازی سجع ايله قافيه قورماق ايمـکانی واردير، ومـوزون ومطرف سجعلـری ايله قافيه قورماق اوْلماز.دده قوقودون مقـدمه سيندن اؤرنک اوچون:
«قاريلا دؤرت دورلودور؛

بيــريسی ســـــوْلدوران سوْپــدور
بيــريسی دولــــــدوران  توْپــدور
بيــريسی ائـــوين داياغـــی ديــر،
بيــريسی نئجه سؤيلرسن باياغی دير.»
اعنات الازدواج يالنيز،« سوْپـدور »ايله« توْپـدور»ائله اوجورا سينادا«داياغی دير» ايله«باياغی دير» آراسيندا قورولور.گؤروندويوکيمی «سـوْلدوران»ايلـه «دولدوران» آراسيندادا موازی سجع حاکيـم دير.آنجاق اصـطلاح اولاراق بوجورقارشيـليقلارا «اعنات الازدواج»عنـواني وئرمه ييبلـر،اما بوسجع ين آرتيريلماسی،ايلک قطعه نين چالغی سينی فاضلا شورلانديرميشدير.
خامنـه لی ناصـرمنظـورون دا بوقطعه سينـده،اعنات الازدواج «کوٍسوردو» ايله «گولوردو»  فعل لرين آراسيندا قورولموشدور:
«آغ يئـل اسـيردی،گاهـدان دا  اوٍزدونده ريب کـوٍسـوردو، گوٍن يئره شافاق ساچارکن کؤرپه تکين گولوٍردو.»
شهـريارين سهنـديه منظـومه سينـده ن اوْلان بوقطعـه ده «پاريلـدار»«خاريلدار» «شاريلدار»  آراسيندا اعنات الازدواج سجعی قورولموشدور؛
باليغ اولدوزکيمی گؤيلرده،دنيزلرده پاريلدار
آبشارمرواری سين سئل کيمی تؤکدوکده خاريلدار
يئل کوشولدار سو شاريلدار
بوآتالار سؤزونده«دوْلانی»ايله«بولانی»آراسيندا:
چالاغان گؤيده دوْلانی،جوٍجه نين اوٍره گی بولانی
بوْغاجين آناسی،يارالی اوْغلونون اوستونده آغلاياراق اوْنو بؤيله اوخشايير:
قارقييما گؤزلرين اويغوآلميش آچيگيل آخی…
اون ايکيجه سوکوجويين اؤره ن اولموش ييغيشير آخی …                 (دده قورقود)
«آلميش»ايله«اوْلموش»آراسيندادا اعنات الازدواج سجعی يارانميشدير.

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: